Nhân vật Bá Kiến

Nhân vật Bá Kiến là ai?

Những nhân vật bất hủ như Chí Phèo, lão Hạc, Bá Kiến đã được Nam Cao sáng tạo từ những nguyên mẫu gần gũi, gắn bó trong cuộc sống làng xã ở miền quê Đại Hoàng, quê hương của nhà văn. Đến nay, sau hơn nửa thế kỷ, những nhân vật ấy vẫn sống sinh động trong con mắt độc giả.

     Nhân vật Bá Kiến trong tác phẩm Chí Phèo không khác nhiều về thân thế so với nguyên mẫu Nghị Bính ngoài đời thực. Nghị Bính (còn gọi là Bá Bính) tên thật là Trần Duy Bính, con trai cụ Trần Duy Thực, trong gia tộc Trần Duy, ông là đời thứ sáu làm lý trưởng. Trần Duy Bính dần dần chen lên được chức Chánh tổng Cao Đà (huyện Nam Sang, phủ Lý Nhân, tỉnh Hà Nam, nay là xã Hòa Hậu, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam), chánh huyện hào (thuộc hàng 10 chánh tổng trong huyện), rồi làm đến chức nghị viên Bắc Kỳ. Nghị Bính có 5 vợ, bà ba là Trần Thị Yêm, con nhà quyền quý, xinh đẹp đúng như chân dung bà ba trong tác phẩm Chí Phèo.

    Sống trong hoàn cảnh đó việc Bá Bính lộng quyền, lợi dụng quyền chức để trục lợi cũng không phải là khó hiểu. Ngôi nhà Bá Bính nằm trong quần thể di tích ở xã Hòa Hậu hôm nay thực tế là do Bá Bính thừa cơ “đục nước béo cò” để siết nợ. Ngôi nhà ấy vốn thuộc về gia đình ông Trần Duy Hanh, song đến đời thứ ba thì làm ăn sa sút nên phải gán nợ cho nhà Nghị Bính. Trải qua bao biến cố thời gian nhưng với 16 cây cột gỗ lim chân kê đá tảng, rui, mè dọc ngang và những lớp xà gồ chắc nịch, ngôi nhà còn rất vững chãi, duy chỉ có tường cũ, mái ngói rêu phong cùng cửa chắn ngoài là bạc màu mưa, nắng. Ở vào cái thời mà lá dâu, củ chuối, cám lợn nuôi sống con người thì một ngôi nhà “bức bàn” ba gian rộng rãi, được làm bằng toàn gỗ lim, tường xây mật mía, gạch thất lát nền, lợp ngói vẩy cá như thế chẳng khác nào một giấc mơ mà muôn đời dân lành làng Vũ Đại không bao giờ với tới.

Ngôi nhà Bá Bính, nguyên mẫu nhân vật Bá Kiến trong tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao
Ngôi nhà Bá Bính, nguyên mẫu nhân vật Bá Kiến trong tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao

Bá Bính ngoài đời cũng nham hiểm,  thâm độc, chuyên “ném đá giấu tay” hệt như Bá Kiến trong tác phẩm của Nam Cao, chỉ khác là Bá Bính không bị Chí Phèo đâm chết mà y mất tích trong kháng chiến chống Pháp. Có người đoán Bá Bính bỏ chạy vào nam theo Tây.

   Từ nguyên mẫu Bá Bính – Bá Kiến đã trở thành  nhân vật điển hình phản diện tiêu biểu nhất của văn học hiện thực phê phán ViệtNam. Tài năng của Nam Cao biểu hiện ở chỗ ông biết khai thác, lựa chọn những khía cạnh, đặc điểm của hiện thực rồi nhào luyện thành những hình tượng nghệ thuật. Mỗi nhà văn tài năng đều có một quan niệm riêng khi sáng tác. Đối với Nam Cao, việc dựa sát vào mẫu người có thực ở làng Đại Hoàng, khai thác nhân vật theo quy luật điển hình hóa đã đem lại cho tác phẩm của ông những đường nét mới mẻ, hấp dẫn độc giả.

Trần Thị Thanh Vân – Trường THPT Bùi Thị Xuân